ابن ميثم البحراني ( مترجم : محمدى مقدم / نوايي )

152

شرح نهج البلاغة ( فارسي )

الشّبهة شبهة لانّها تشبه الحقّ ، « منحصرا شبهه را به دليل شباهت به حق شبهه ناميده‌اند » . ومانند سخن ديگر حضرت علي ( ع ) : انّا لم نحكم الرّجال وانّما حكمنا القرآن وهذا القرآن انّما هو خطّه مستور بين الدّفّتين لا ينطق بلسان وانّما ينطق عنه الرّجال ، « ما افراد را داور قرار نمىدهيم ومنحصرا قرآن را داور مىشناسيم واين قرآن منحصرا خطى است كه ميان دو جلد قرار دارد وسخن نمىگويد وفقط افراد از آن سخن مىگويند . » مقصود حضرت از حصر در اين صورتها آشكار است . بعضي از نحويان گفته‌اند انّما براي حصر به كار نمىرود وبه سخن حق تعالى استدلال كرده‌اند : « إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ » « 128 » ونيز به اين سخن خداوند متعال : « إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ » « 129 » ، « به حقيقت مؤمنان برادرند » . با اين كه اجماع بر اين است كه آن كس كه دلش از خوف خدا بيمناك نشود گاهى مؤمن است . وبرادرى منحصر به مؤمنان نيست . جواب اين گروه اين است كه ريشهء شك آنها بىتوجّهى به قاعدهء حصر مىباشد . قاعدهء حصر اين است كه جزء آخر كلام كه پس از انّما آورده مىشود مخصوص به حكم حصر مىباشد چه موضوع باشد مانند : انّما زيد قائم ، در اين مثال مقصود حصر قيام در زيد است . ويا محمول باشد مانند سخن حق تعالى : « قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ » * . مقصود اين است كه منحصرا پيغمبر از بشر است واز غير بشر نيست . پس از روشن شدن اين قاعده ، متوجّه مىشويد كه در دو صورت ياد شدهء قبل ( إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ * . . . . و إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ ) انّما افادهء حصر كرده است .

--> ( 128 ) سورهء انفال ( 8 ) : آيهء ( 2 ) : مؤمنان كساني هستند كه هر گاه يادى از خدا شود دلهايشان ترسان ولرزان شود ( 129 ) سورهء حجرات ( 49 ) : آيهء ( 10 ) : به حقيقت مؤمنان برادر يكديگرند .